Σημερινές προκλήσεις στη Φαρμακολογία:
Τον τελευταίο αιώνα, η επιτυχημένη ανάπτυξη νέων φαρμάκων κι εμβολίων έχει συνεισφέρει στην αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης κατά 30 περίπου χρόνια. Σημαντικές όμως παραμένουν οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε στο χώρο της φαρμακευτικής αγωγής, με κύρια σημεία: 1) τις παρενέργειες φαρμάκων που μόνο στις Η.Π.Α. οδηγούν στο θάνατο 106.000 ανθρώπους ανά έτος, 2) τον προσδιορισμό της καταλληλότερης δόσης, αφού η αποτελεσματικότητα μίας συγκεκριμένης ποσότητας φαρμάκου διαφέρει σημαντικά ανάμεσα σε διαφορετικά άτομα, ενώ υπολογίζεται ότι περίπου 3.000.000 άνθρωποι ανά έτος στις Η.Π.Α. λαμβάνουν αναποτελεσματικές ή επιβλαβείς συνταγογραφήσεις, και 3) το χρόνο μετάβασης νέων φαρμάκων από το εργαστήριο στην κλινική, καθώς ένα νέο φάρμακο χρειάζεται περίπου 10 χρόνια από την ανακάλυψη του μέχρι να φτάσει στον ασθενή. Προκειμένου να αντιμετωπιστούν αυτές οι προκλήσεις, οι προσπάθειες στρέφονται στο χώρο των Βιοεπιστημών.
Νέες τεχνολογίες ευνοούν τις εξελίξεις στο χώρο των Βιοεπιστημών:
Τα τελευταία χρόνια, οι ταχύτατες εξελίξεις στο χώρο αυτό επέτρεψαν, μεταξύ άλλων, τη βαθύτερη κατανόηση του ανθρώπινου γονιδιώματος (π.χ. με την αποκωδικοποίηση του το έτος 2000). Παράλληλα, οδήγησαν σε εντυπωσιακές ανακαλύψεις όπως νέα είδη πολυμορφισμών (μη παθολογικών αλλαγών στον αριθμό αντιγράφων συγκεκριμένων περιοχών του DNA, γνωστών ως copy number variants – CNVs) ή το νέο είδος μορίων γνωστών ως μικροRNA. Οι γνώσεις αυτές σε συνδυασμό με προηγμένες τεχνολογίες (π.χ. οι Μικροσυστοιχίες και η «βαθιά» αλληλούχιση [Deep Sequencing] του DNA) αλλάζουν τον τρόπο που προσεγγίζουμε τη μελέτη της λειτουργίας των κυττάρων, των μοριακών μηχανισμών δράσης φαρμάκων, τη σχέση γονιδιώματος και φαρμακευτικής ανταπόκρισης αλλά και την αναζήτηση νέων θεραπευτικών στόχων.
Ο ρόλος της Φαρμακογονιδιωματικής:
Ένας αυξανόμενος αριθμός μελετών δείχνουν ότι η ανταπόκριση σε ένα φάρμακο μπορεί να επηρεαστεί από διάφορους γονιδιωματικούς παράγοντες που καθορίζουν τον μεταβολισμό, τη μεταφορά, την απορρόφηση ή την απέκκριση ενός φαρμάκου. Η Φαρμακογονιδιωματική εστιάζεται στο χαρακτηρισμό των γονιδιωματικών διαφορών (π.χ. πολυμορφισμών ή διαφορών σε επίπεδα έκφρασης γονιδίων) ανάμεσα στους ανθρώπους, που ευθύνονται για τη διαφορετική τους ανταπόκριση στα φάρμακα. Το πεδίο της Φαρμακογονιδιωματικής περιλαμβάνει στοιχεία από τη Φαρμακολογία, τη Γενετική και τη Γονιδιωματική, και υπόσχεται να ανοίξει το δρόμο για την Εξατομικευμένη Θεραπεία. Αποτελεί ένα από τα πολλά υποσχόμενα νέα επιστημονικά πεδία που βρίσκονται σήμερα στο επίκεντρο των εξελίξεων. Ο απώτερος στόχος της Φαρμακογονιδιωματικής είναι να αναπτυχθούν τα κατάλληλα εργαλεία που θα βοηθήσουν τον ιατρό να υπολογίζει έγκαιρα τα οφέλη και τους κινδύνους που συνεπάγεται η επιλογή διαφορετικών φαρμάκων για τον κάθε ασθενή, και να επιλέγει την ιδανική θεραπεία για αυτόν.
Η Φαρμακογονιδιωματική έχει ήδη αρχίσει να εφαρμόζεται στην κλινική πράξη αλλά σε μικρό μόνο βαθμό. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι γενετικές εξετάσεις για το γονίδιο HER2/neu σε ασθενείς με μεταστατικό καρκίνο του μαστού, που χρησιμοποιούνται σήμερα για να προσδιοριστεί αν ο ασθενής θα ανταποκριθεί σε θεραπεία με το φάρμακο Herceptin. Αντίστοιχα, σε παιδιά με οξεία λεμφοβλαστική λευχαιμία αξιολογείται το γονίδιο TPMT που ευθύνεται για το μεταβολισμό του ευρέως χρησιμοποιούμενου φαρμάκου thiopurine 6-mercaptopurine. Πολυμορφισμοί στο γονίδιο αυτό οδηγούν σε μειωμένα επίπεδα του ενζύμου, και κατά συνέπεια σε αυξημένα επίπεδα φαρμάκου στο αίμα, με αποτέλεσμα την καταστροφή του μυελού των οστών. Μία άλλη κατηγορία ασθενών που κινδυνεύουν να εμφανίσουν θρόμβους, εξετάζονται γενετικά για τα γονίδια CYP2C9 και VKORC1, προκειμένου να τους δοθεί η κατάλληλη δόση αντιπηκτικού (Warfarin). Η χορήγηση λανθασμένου φαρμάκου ή ακατάλληλης δόσης του σωστού φαρμάκου σε όλες αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να βάλλει σε άμεσο κίνδυνο τη ζωή του ασθενούς.
Οι εφαρμογές όμως στο απώτερο μέλλον φαίνεται ότι θα είναι πολύ περισσότερες. Η Φαρμακογονιδιωματική υπόσχεται να συμβάλει:
- στη μείωση των παρενεργειών. Συγκεκριμένα, κατάλληλα γενετικά τεστ θα μπορούσαν να συμβάλουν στην αναγνώριση των ατόμων αυτών που κινδυνεύουν να εμφανίσουν παρενέργειες σε συγκεκριμένα φάρμακα, λόγω του γονιδιωμάτος τους. Η μείωση των παρενεργειών θα συνέβαλε ουσιαστικά στη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ασθενών, αλλά και στη μείωση των οικονομικών επιβαρύνσεων για τα συστήματα υγείας παγκοσμίως, αφού υπολογίζεται ότι για την αντιμετώπιση φαρμακευτικών παρενεργειών δαπανώνται πάνω από 180 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως.
- στην αύξηση της αποτελεσματικότητας των φαρμάκων. Σήμερα για παράδειγμα, συχνά χρησιμοποιούμενα φάρμακα για ασθένειες όπως ο διαβήτης, η κατάθλιψη και το άσθμα, είναι αποτελεσματικά μόνο στο 60% των ασθενών, ενώ τα αντικαρκινικά φάρμακα μόνο στο 25% των ασθενών. Το μέγεθος του προβλήματος γίνεται εμφανές κοιτάζοντας τα δεδομένα για χρόνιες παθήσεις. Υπολογίζεται ότι μέχρι το 2020 περισσότερα από 134 εκατομμύρια άνθρωποι θα υποφέρουν από κάποια χρόνια νόσο, ενώ με τα σημερινά δεδομένα, το 50% αυτών θα σταματήσουν τη θεραπεία τους μετά τον 1 χρόνο λόγω απουσίας εμφανούς θεραπευτικού οφέλους. Η Φαρμακογονιδιωματική μπορεί να αναδείξει τους κατάλληλους βιοδείκτες που θα επιτρέπουν στο ιατρό να γνωρίζει, μέσω κατάλληλων γενετικών εξετάσεων, σε πιο φάρμακο και σε ποια δόση αυτού θα ανταποκριθεί καλύτερα ο ασθενής, αυξάνοντας έτσι σημαντικά το ποσοστό των «επιτυχημένων» θεραπευτικών αγωγών και κατά συνέπεια την ποιότητα ζωής των ασθενών.
- στην ταχύτερη παραγωγή νέων φαρμάκων. Επιτρέποντας την καλύτερη ομαδοποίηση των ασθενών βάσει του γονιδιώματος τους, η Φαρμακογονιδιωματική υπόσχεται να μειώσει το χρόνο ανάπτυξης νέων φαρμάκων από τα 10-12 χρόνια που χρειάζεται σήμερα, σε μόλις 3-5 χρόνια (προβλέψεις της Κρατικής Συμβουλευτικής Επιτροπής των Η.Π.Α. για θέματα Γενετικής, Υγείας και Κοινωνίας).
Προκείμενου να επιτευχθούν οι φιλόδοξοι αυτοί στόχοι που θέτει η Φαρμακογονιδιωματική θα χρειαστεί πρώτα να γίνουν κάποια σημαντικά βήματα σε πολλαπλά επίπεδα. Ξεκινώντας από το επίπεδο της βασικής έρευνας θα χρειαστεί να προσδιοριστούν όσο γίνεται καλύτερα κι όσο γίνεται περισσότεροι γενετικοί παράγοντες που σχετίζονται με την ανταπόκριση σε διαφορετικά φάρμακα. Στο επίπεδο της κλινικής έρευνας, πρέπει να γίνουν κατάλληλες κλινικές μελέτες όπου θα αξιολογηθεί η ασφάλεια κι η αποτελεσματικότητα των γενετικών εξετάσεων και των θεραπειών που θα βασίζονται σε ευρήματα της Φαρμακογονιδιωματικής.
Στο επίπεδο της κλινικής πράξης, θα είναι απαραίτητο να εκπαιδευτούν κατάλληλα οι ιατροί, να δημιουργηθούν οι αναγκαίες υποδομές, αλλά και να εδραιωθούν οι κατάλληλες κατευθυντήριες γραμμές για την ασφαλή κι αποτελεσματική εφαρμογή της Φαρμακογονιδιωματικά κατευθυνόμενης θεραπευτικής αγωγής.
Τέλος, προβλέποντας και αναλύοντας τα ηθικά και κοινωνικά ζητήματα που ενδέχεται να προκύψουν, όπως άλλωστε με κάθε νέα εφαρμογή στο χώρο της Υγείας, μπορεί να εξασφαλιστεί η έγκαιρη ανάπτυξη του κατάλληλου νομικού πλαισίου ώστε ο κάθε ασθενής αλλά και η κοινωνία να έχουν το μέγιστο όφελος.
Δέσποινα Σανούδου, PhD FACMG
Επίκουρη Καθηγήτρια
Ίδρυμα Ιατροβιολογικών Ερευνών Ακαδημίας Αθηνών
Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από κακόβουλη χρήση. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε την Javascript για να τη δείτε.
| Επόμενο > |
|---|
